\usepackagetabularx

Rolle ve Ortalama Değer Teoremi

Yazar: Şafak Alpay

Yıl: 1992-5

Sayı: 10

Matematikte varlık teoremleri olarak sınıflandırılan teoremler vardır. [a,b] kapalı aralığında tanımlı, gerçel değerli ve sürekli f=f(x) fonksiyonu bu aralık üzerinde aldığı en büyük değere (maksimum) bu aralığın bir noktasında ulaşır.

Benzer şekilde yukarıda anılan özelliklere sahip f=f(x) fonksiyonu [a,b] aralığında aldığı en küçük değere (minimum) [a,b] aralığının bir noktasında ulaşır.

Sürekli bir fonksiyon için özellikleri olan noktaların varlığını söyleyen bu önermeler varlık teoremleridir.

Şekil 1’de grafiği görülen f=f(x) fonksiyonunun minimum değerini aldığı xo, maksimum değerini aldığı x1 noktalarında eğriye çizilen teğet eğimlerinin 0, başka bir deyişle teğetlerin x-eksenine paralel olduklarını görüyoruz.

Önerme: x0[a,b], sürekli f:[a,b]R fonksiyonunun maksimum (veya minimum) değerini aldığı bir nokta olsun. f,x0 noktasında türevlenebilir ise, x0f (türev) fonksiyonunun bir köküdür, yani f(x0)=0 dır.

Kanıt: f fonksiyonunun x0 noktasında türevlenebilir olması

limxx0f(x)f(x0)xx0(+)

limitinin olması demektir. x0 noktasına sağdan yani x0dan büyük değerler boyunca veya x0dan küçük değerler boyunca yani soldan yaklaşılabilir. (+) daki limitin var olması sağ ve sol limitlerin eşitliği ile tanımlanır.

Genellikten kaybetmeden x0 noktasında maksimumun alındığım kabul edebiliriz. x0 noktasına soldan yaklaşırken xx00 ve f(x)f(x0) olacağından

limxx0f(x)f(x0)xx00 olacaktır. (Niçin?)

x0 noktasına x0dan büyük değerler boyunca yaklaşırken alınan limit

limx+x0f(x)f(x0)xx00

olacaktır. f fonksiyonunun x0 noktasında türevlenebilir olması

limxx0f(x)f(x0)xx0=limx+x0f(x)f(x0)xx0=limxx0f(x)f(x0)xx0=f(x0)

olduğundan, f(x0)0 ve f(x0)0, yani f(x0)=0 olmalıdır.

1652-1719 yılları arasında yaşıyan Fransız matematikçi Michel Rolle çağdaşları Newton ve Leibniz’in yaratıp geliştirdikleri Diferansiyel ve Integral Hesap kuramının karşıtlarından biri olarak ün yapmıştır. Polinomların köklerini araştırırken kanıtladığı aşağıdaki teoremin bu kuramın temel yapı taşlarından biri olması kaderin bir cilvesi herhalde.

Rolle Teoremi: [a,b] üzerinde sürekli, (a,b) üzerinde türevlenebilir olan f=f(x) fonksiyonu f(a)=f(b)=0 koşulunu sağlasın. (a,b) aralığında f(x0)=0 eşitliğini sağlayan x0 noktası vardır.

Kanıt: f sabit 0 fonksiyonu ise teorem açıktır. Aksi halde f(x) fonksiyonunun maksimum değerini aldığı noktayı x1, minimum değerini aldığı noktayı x2 ile gösterelim. f(a)=f(b)=0 olduğundan x1 veya x2den biri (a,b) içinde olmalıdır.

Teoremlerin hipotezleri olan varsayımları düşünmemizde yarar vardır. Örneğin, Şekil 2’de grafiği verilen fonksiyonun neden Rolle Teoremine bir çelişki olmadığını ve [1,1] aralığında f(x)=|x|1 olarak tanımlanan fonksiyonu düşünerek teoremdeki türevlenebilirlik varsayımdan vazgeçilemiyeceğini görmeliyiz.

Rolle Teoreminin aşağıdaki sonucu aynı anda ipi göğüsleyen iki atletin hızlarının yarış süresince en az bir kez eşit olması gerektiğini söylüyor!

Sonuç: f1 ve f2,[a,b] aralığında sürekli, (a,b) aralığında türevlenebilir fonksiyonlar ve f1(a)=f2(a),f1(b)=f2(b) olsun. (a,b) aralığında f1(x0)=f2(x0) denklemini sağlayan bir x0 sayısı vardır.

Kanıt: Sürekli ve türevlenebilir fonksiyonların farkları da aynı özellikleri taşır! (a,b) aralığındaki her x için f(x)=f1(x)f2(x) ile tanımlanan fonksiyon Rolle Teoreminin koşullarını sağlar ve istenileni verir.

Rolle Teoremi x0(a,b) için eğriye (x0,f(x0)) noktasında çizilen teğetin x—eksenine paralel olduğunu söylüyordu. (Şekil 3). Fransız matematikçisi Joseph Louis Lagrange (1736-1813) tarafından kanıtlanan Ortalama Değer Teoremi benzer koşullarda bir x0(a,b) için (x0,f(xo)) noktasında çizilen teğetin (Şekil 4), (a,f(a)) ve (b,f(b)) noktalarını birleştiren doğruya paralel olacağını söylüyor.

Ortalama Değer Teoremi (ODT): f=f(x) fonksiyonu [a,b] aralığında sürekli, (a,b) aralığında türevlenebilir olsun. (a,b)deki bir x0 sayısı için

f(x0)=f(b)f(a)ba

sağlanır.

Kanıt: [a,b] aralığındaki her x için

g(x)=f(a)+(xa)[f(b)f(a)ba]

ile tanımlanan f ve g fonksiyonları sonuçtaki hipotezleri sağlar. Dolayısı ile (a,b) içindeki bir x0 için

f(x0)=g(x0)=f(b)f(a)ba

elde edilir.

f(x)=|x| fonksiyonunun [1,1] aralığında, h(x)=tanx fonksiyonunun [0,π] aralığında, g(x)=xx fonksiyonunun [0,1] aralığında ODTnin hipotezlerini sağlamadığını görmeliyiz. Verilen fonksiyonlar için belirtilen aralıklarda ODT doğru mu?

Uygulamalar:

1) 4x327x2+52x24 polinomunun (0,2) aralığında en az bir kökü olduğunu hiç işlem yapmadan bulabiliriz. Çünkü bu polinom f(x)=x49x3+26x224x polinomunun türevidir ve f(0)=f(2)=0 vardır. Polinomlar türevlenebilir olduklarından istenilen Rolle Teoreminden elde edilir.

2) f(x)=x fonksiyonunu [100,101] aralığında düşünerek 101 sayısını yaklaşık olarak bulabiliriz. ODTden 100<m<101 olan bir m sayısı için

101100101100=12m veya

101=10+12m

elde ederiz. 10<m<101 bize 20<2m<2101=404=21 ve

121<12m<120 verir. Dolayısı ile 101in, 10+121 ve 10+120 arasında bir sayı olduğunu söyleyebiliriz.

3) Eğer f in türevi f fonksiyonunun [a,b] aralığında aldığı minimum değer m, maksimum değer M ise ODT’den (ba)m<f(b)f(a)<(ba)M elde edilir. Bu eşitsizliği f(x)=sinx fonksiyonu için kullanarak her a,b için |sinbsina|<|ba| elde edebiliriz.

ODT giderek artan otoyollarımız üzerinde hız denetimi yapmak için kullanılabilir. f=f(t)t birim zamanda alınan yolu göstersin. f=f(t)nin türevlenebilir olduğunu varsayarsak, f(t) bize t anındaki hızı verecektir.

4) Son model BMW i ile saat 12.01 de Ankara-İstanbul otoyoluna giren Bay HIZLI saat 12.46 da 120 km ötedeki Gerede çıkış turnikesine girer. Bilete bakan memur, Bay Hızlı’nın şaşkın bakışları arasında Trafik polisini çağırır. Polis, Hızlı’nın karşı çıkışlarına rağmen, ODT gereğince

f(3/4)f(0)34=120034=160=f(c)

denkleminden Hızlı’nın saat 12.01 ile 12.46 arasında 160 km/saat hız yaptığını söyliyerek gerekli cezayı keser.

Yazımızı yanıtlarını beklediğimiz sorular ile bitirelim.

  1. f bir polinom olsun a ve b sayılan f in ikişer kez kökü olduğu sayılar ise, f nün [a,b] aralığında en az üç kökü olduğunu gösterebilir misiniz?
  2. f ve g[a,b] aralığında tanımlı, türevlenebilir fonksiyonlar olsunlar. [a,b] deki her x için f(x)=g(x) ise, bir c sayısı için g(x)=f(x)+c olduğunu gösterebilir misiniz?
  3. a<b koşulunu sağlayan a ve b sayıları arasında m2=13(b2+ab+a2) eşitliğini sağlayan m sayısının varlığını gösterebilir misiniz?
  4. (0,1) aralığı içinde tanx=1x denklemini sağlayan bir noktanın varlığını kanıtlayınız.

Not: Bu yazı Matematik Dünyası Dergisi arşivinden siteye eklenmiştir. Yazı ilk olarak derginin 1992 yılı 5. sayısında yer almıştır. Matematik Dünyası arşivi titiz bir çalışma ile çevrim içi platformlarda yeni okuyucularıyla buluşuyor. Bu yazıyı burada okunabilir hale getiren arşiv ekibi üyesi Umut Gür‘e ve tüm gönüllü arşiv ekibimize teşekkür ediyoruz. Yazıyı PDF olarak okumak için PDF arşivine buradan ulaşabilirsiniz.

Önceki İçerik
Sonraki İçerik
- Son sayıyı sipariş vermek için tıklayın. -Newspaper WordPress Theme

Son eklenen yazılar

Fibonacci Dizisi Oyunları

Fibonacci(1170-1250) Orta çağın en büyük matematikçilerinden biri olan Fibonacci, (Leonardo of Pisa, Leonardo Pisano) modern aritmetiğin temellerini batı dünyasına tanıtan Liber Abaci'yi (Hesaplama Kitabı) yazmasıyla...

Doğal Dil İşleme Modellerinin Matematiksel Temelleri

Giriş Yapay zekâ, bilgisayar sistemlerine insan benzeri zekâ ve öğrenme yetenekleri kazandırmayı amaçlayan bir teknoloji dalıdır. Doğal Dil İşleme (Natural Language Processing: NLP) ise yapay...

Sayı Nedir?

Yazar: Ali Nesin - Nesin Matematik Köyü - anesin@matematikkoyu.org Yıl: 2024-1 Sayı: 119 1. Biraz Tarih Öncesi Sayıların bulunması kolay olmamıştır kuşkusuz. Bulunan ilk nicelik kavramları ''az'' ve...